Στὸ πλαίσιο τοῦ ἔργου τοῦ ἐν Ἀθήναις Γραφείου Ἐκπροσωπήσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ μὲ τὴ συνεργασία ἐπιστημονικῆς ἐπιτροπῆς καθηγητῶν τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΕΚΠΑ ἐγκαινιάστηκε τὴν Τετάρτη 27 Μαΐου στὸ Βυζαντινὸ καὶ Χριστιανικὸ Μουσεῖο Ἀθηνῶν σειρὰ ἀκαδημαϊκῶν διαλέξεων μὲ γενικὸ θέμα «Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καὶ στὸν σύγχρονο κόσμο». Ἡ σειρὰ τῶν διαλέξεων αὐτῶν τελεῖ ὑπὸ τὴν ὑψηλὴ αἰγίδα τοῦ Μακαριωτάτου Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καὶ πάσης Ἑλλάδος κ. Ἱερωνύμου καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ παρουσιάσει τὴ θέση καὶ τὸν ρόλο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καὶ στὸν κόσμο ἄλλοτε καὶ ἰδιαίτερα στὴν ἐποχή μας. Πρῶτος ὁμιλητὴς τῆς σειρᾶς αὐτὴ τῶν διαλέξεων ἦταν ὁ Ὀμ. Καθηγητὴς τοῦ ΕΚΠΑ καὶ Ἀκαδημαϊκὸς κ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης, ὁ ὁποῖος παρουσίασε τὸ θέμα «Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο στὸν 20ὸ καὶ 21ο αἰῶνα. Ἡ μαρτυρία τῆς Ὀρθοδοξίας στὶς προκλήσεις τοῦ σύγχρονου κόσμου».
Ἡ ἐκδήλωση ξεκίνησε μὲ προσφώνηση τοῦ Μητροπολίτου Λαοδικείας κ. Θεοδωρήτου, Διευθυντοῦ τοῦ Γραφείου Ἐκπροσωπήσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐν Ἀθήναις. Ἀκολούθησε ὁ χαιρετισμὸς τοῦ ἐκπροσώπου τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καὶ πάσης Ἑλλάδος κ. Ἱερωνύμου, τὸν ὁποῖο μετέφερε ὁ πρωτοπρεσβύτερος Ἐμμανουὴλ Παπαμικρούλης, Γενικὸς Ἀρχιερατικὸς Ἐπίτροπος τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν καὶ Γραμματέας τῆς Συνοδικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν Διορθοδόξων καὶ Διαχριστιανικῶν Σχέσεων τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Μὲ ἐμπνευσμένους λόγους χαιρέτησαν τὴν ἐκδήλωση ὁ Κοσμήτωρ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΕΚΠΑ κ. Ἐμμανουὴλ Καραγεωργούδης, ὁ Πρόδερος τοῦ Τμήματος Θεολογίας κ. Ἰωάννης Παναγιωτόπουλος, ὁ Ἀντιπρόεδρος τοῦ Τμήματος Κοινωνικῆς Θεολογίας καὶ Θρησκειολογίας κ. Εὐστάθιος Λιανός-Λιάντης καὶ ὁ Ἀντιπρόεδρος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν κ. Ἀθανάσιος Φωκάς.
Κατόπιν ὁ Ἀν. Καθηγητὴς τοῦ Τμήματος Θεολογίας τοῦ ΕΚΠΑ κ. Σταῦρος Γιαγκάζογλου παρουσίασε ἐκ μέρους τῆς ἐπιστημονικῆς ἐπιτροπῆς τὸ εὐρύτερο πλαίσιο καὶ τὴ θεματικὴ τῶν ἀκαδημαϊκῶν αὐτῶν διαλέξεων γιὰ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο καὶ κάλεσε στὸ βῆμα τοῦ κατάμεστου Βυζαντινοῦ καὶ Χριστιανικοῦ Μουσείου Ἀθηνῶν τον Ὀμ. Καθηγητὴ τοῦ ΕΚΠΑ καὶ Ἀκαδημαϊκὸ κ. Πασχάλη Κιτρομηλίδη.
Ἡ διάλεξη τοῦ κ. Πασχάλη Κιτρομηλίδη γιὰ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ξεκίνησε μὲ ἀναφορὲς στὴν ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀμέσως μετὰ τὴν ἅλωση καὶ καθοδὸν πρὸς τὴν πρώιμη Νεωτερικότητα. Στὶς δυσχερεῖς συνθῆκες τῆς δουλείας τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἀνέλαβε τὸ τιτάνιο ἔργο νὰ διασώσει τὴν πίστη καὶ τὴν χριστιανικὴ κοινωνία τῶν Ὀρθοδόξων. Ἐπιτέλεσε τὸ ἔργο του αὐτὸ μὲ δύο μακρόπνοες ἐνέργειες. 1. Μὲ τὴν ἵδρυση τῆς Πατριαρχικῆς Σχολῆς ἐπιχείρησε νὰ διατηρήσει τὴν παιδεία τοῦ γένους καλλιεργῶντας διαρκῶς τὰ ἑλληνικὰ καὶ χριστιανικὰ γράμματα. 2. Μὲ τὴν ἀνασυγκρότηση τοῦ μοναστικοῦ βίου ἀπὸ τὸν 16ο αἰ. καὶ ἑξῆς στὸν Πόντο, στὸ Ἅγιον Ὅρος, στὰ Μετέωρα, ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλη τὴν Ἑλληνικὴ Χερσόνησο μπόρεσε νὰ ἐπιστηρίξει τὴ μαρτυρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς πίστης καὶ ζωῆς σὲ συνθῆκες σκληρῆς δουλείας. Ὁ κ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης παρουσίασε τὴν πορεία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου μέχρι τὴν ἐποχή μας μέσα ἀπὸ ἕξι χαρακτηριστικὰ ἱστορικὰ ἐπεισόδια ποὺ ἐκφράζουν ἀνάγλυφα τὴ μέριμνά του νὰ μετασχηματίζει κάθε ἱστορικὴ ἀντιξοότητα σὲ ἐμπνευσμένη ἐκκλησιαστικὴ μαρτυρία καὶ δημιουργικὸ ἔργο, ἀνοίγοντας διαρκῶς νέους δρόμους γιὰ τὴ διάσωση τῆς χριστιανικῆς πίστης ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπιβίωσης τῶν Ὀρθοδόξων λαῶν.
1ο ἐπεισόδιο: Οἱ περιπλανήσεις τῆς ἕδρας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου
Ἡ ἕδρα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου μετὰ τὴν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν ἦταν πάντοτε σταθερή. Ἀπὸ τοὺς Ἁγίους Ἀποστόλους, τὴ Μονὴ Παμμακαρίστου, τὴν Παναγία Παραμυθία καὶ τὸν Ἅγιο Δημήτριο Ξυλόπορτας, τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἐγκαταστάθηκε τὸ 1599 στὸν Ἅγιο Γεώργιο στὸ Φανάρι. Ὁ Πατριάρχης Ἰερεμίας Β΄ ὁ Τρανός, μολονότι θρηνεῖ γιὰ τὴν ἀπώλεια τοῦ ναοῦ του, συνάμα ὁραματίζεται τὸ μέλλον τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἀποκρούοντας τὶς προτάσεις τοῦ Τσάρου γιὰ μετακίνηση τῆς ἕδρας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου προβαίνει, ἂν καὶ κάτω ἀπὸ δυσχερεῖς συνθῆκες, στὴν ἀνύψωση τῆς Μόσχας σὲ Πατριαρχεῖο.
2ο ἐπεισόδιο: Ὁ Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις
Στὸν εὐρύτερο προγραμματισμὸ τῆς στρατηγικῆς τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου γιὰ τὴ στήριξη τῆς Ὀρθόδοξης πίστης, ὁ Κύριλλος Λούκαρις κατὰ τὸν 17ο αἰ. ἔχει καὶ αὐτὸς ὡς πρωταρχικὴ μέριμνα τὴν παιδεία καὶ τὸν μοναχισμό. Ἱδρύει πολλὲς Σταυροπηγιακὲς Μονές, προβαίνει σὲ ἐκπαιδευτικὲς μεταρρυθμίσεις στὴν Πατριαρχικὴ Σχολὴ καὶ ἀντιστέκεται σθεναρὰ στοὺς Ἰησουῖτες μισσιοναρίους. Εἰσάγει ἐπίσημα τὴ χρονολόγηση ἀπὸ γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ, ἐγκαταλείποντας τὴ χρονολόγηση ἀπὸ κτίσεως κόσμου, ἀναθέτει τὴ μετάφραση τῆς Καινῆς Διαθήκης στὴ δημώδη γλῶσσα στὸν Μάξιμο Καλλιουπολίτη καὶ ἐπιχειρεῖ τὴ δημιουργία πατριαρχικοῦ τυπογραφείου στὴν Κωνσταντινούπολη. Τὸ ὠστικὸ κῦμα τῆς Μεταρρύθμισης καὶ τῆς Ἀντιμεταρρύθμισης ἔπληξε καὶ τὸν Ὀρθόδοξο κόσμο τῆς Ἀνατολικῆς Εὐρώπης. Ὁ Κύριλλος Λούκαρις ἀντιστάθηκε στὸν ἐκλατινισμό, συμμαχῶντας στρατηγικὰ μὲ τοὺς προτεστάντες καὶ συνάμα ἀγωνίστηκε γιὰ νὰ ἀνταποκριθεῖ στὶς ἀνάγκης τῆς ἐποχῆς του χωρὶς φανατισμοὺς καὶ μονομέρειες.
3ο ἐπεισόδιο: Ἡ ἀνάκληση τοῦ αὐτοκεφάλου τῶν Ἀρχιεπισκοπῶν Ἰπεκίου καὶ Ἀχρίδος
Ἡ ἀνάκληση τοῦ αὐτοκεφάλου τῶν δύο αὐτῶν Ἀρχιεπισκοπῶν (1766-1767), μολονότι ἐντάσσεται στὴ στρατηγικὴ γιὰ τὴν προστασία τῆς πίστης καὶ τοῦ ὀρθόδοξου φρονήματος, παρερμηνεύθηκε ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη ἱστοριογραφία των Σέρβων καὶ τῶν Βουλγάρων, καθὼς ἐξελήφθη ὡς ἀπόπειρα ἐξελληνισμοῦ τοῦ ποιμνίου τους. Ἡ ὑπόθεση αὐτὴ συνδέεται καὶ μὲ τὴν ἀνασυγκρότηση τῆς Ἐκκλησίας της Σερβίας ἀπὸ τὸν Βεζύρη Μεχμὲτ Σοκόλοβιτς τὴν ὁποία διηγεῖται καὶ τὸ μυθιστόρημα τοῦ Ἴβο Ἄντριτς «Τὸ γεφύρι του Δρίνου». Ὁ Σερβικῆς καταγωγῆς Βεζύρης συνηγόρησε ὥστε νὰ ἀποκατασταθεῖ ἡ Ἐκκλησία της Σερβίας καὶ νὰ γίνει Πατριάρχης ὁ ἀδελφός του μοναχὸς Μακάριος Σοκόλοβιτς. Ὡστόσο, ἡ ἀνάκληση τοῦ αὐτοκεφάλου αὐτῶν τῶν Ἀρχιεπισκοπῶν ἔγινε ὕστερα ἀπὸ εἰσηγήσεις τῶν συνόδων τους, προκειμένου νὰ προστατευθεῖ τὸ Ὀρθόδοξο ποίμνιο ἀπὸ τὴ διαρκῆ ἀπειλὴ τῶν ἐξισλαμισμῶν στὴ Σερβία. Μὲ τὴ μέριμνα αὐτὴ τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως συνδέεται καὶ τὸ κήρυγμα τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ στὶς περιοχὲς αὐτές.
4ο ἐπεισόδιο: Πρὸς τὸν 20ὸ αἰῶνα. Οἱ δύο πατριαρχίες τοῦ Ἰωακεὶμ τοῦ Γ΄ (19ος – 20ὸς αἱ.)
Ὁ ἀπὸ Θεσσαλονίκης Πατριάρχης Ἰωακεὶμ ὁ Γ΄ μεριμνᾶ γιὰ τὴν περιφρούρηση τῶν προνομίων καὶ τῆς κανονικῆς παραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ συνάμα προβαίνει σὲ μία σειρὰ ἐκσυγχρονιστικῶν κινήσεων. Στὴν πρώτη πατριαρχία τοῦ (1878-1884) προχωρεῖ σὲ ἔργα ἀναδιοργάνωσης καὶ ἀνασυγκρότησης, ἱδρύει τὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο, ἐκδίδει τὴν «Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια» μὲ διευθυντὴ τὸν λόγιο Μανουὴλ Γεδεῶν, θεμελιώνει τὴ Μεγάλη τοῦ Γένους Σχολὴ καὶ ἐνισχύει τὴ Θεολογικὴ Σχολή της Χάλκης, ἐνθαρρύνοντας τοὺς ἀποφοίτους της γιὰ περαιτέρω σπουδὲς στὸ Ἐξωτερικό. Συνάμα, ἀναπτύσσει τὶς σχέσεις μὲ τὶς ἄλλες Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες, ἐνῷ παραχωρεῖ ὁρισμένες Μητροπόλεις τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἄρτας στὴν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. Ὡστόσο, δὲν στάθηκε δυνατὸ ἐπὶ τῶν δύο θητειῶν του νὰ λυθεῖ τὸ Βουλγαρικὸ Σχίσμα. Κατὰ τὴ δεύτερη πατριαρχία τοῦ (1901-1912), καθὼς ξεσποῦν μὲ ἰδιαίτερη ἔνταση τὰ ἐθνικιστικὰ κινήματα στὰ Βαλκάνια, ὁ Ἰωακεὶμ ὁ Γ΄ κρατεῖ ἀποστάσεις ἀπὸ αὐτὰ καὶ ἐπιχειρεῖ τὴν ἀνάπτυξη διεκκλησιαστικῶν σχέσεων, ὑποστηρίζει τὴν παιδεία καὶ προβαίνει σὲ ἔργα μεγάλης κλίμακας γιὰ τὴν ὀργάνωση θεσμῶν καὶ φιλανθρωπικῶν ἱδρυμάτων (Ὀρφανοτροφεῖο τῆς Πριγκήπου κ.ά.). Κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ ἀκμάζει ἰδιαίτερα ὁ ἑλληνικὸς χριστιανικὸς πληθυσμὸς στὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ τὴν Ἀνατολικὴ Θράκη καὶ δημιουργοῦνται νέες Μητροπόλεις.
5ο ἐπεισόδιο: Οἱ πειρασμοὶ τοῦ 20οῦ αἰῶνα
Μετὰ τὴ Μικρασιατικὴ Καταστροφὴ δὲν ἐπέζησε σχεδὸν καμία Μητρόπολη τοῦ Πατριαρχείου στὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ τὴν Ἀνατολικὴ Θράκη. Ἡ Ρωμηοσύνη εἰσέρχεται σὲ νέες περιπέτειες. Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἀπογυμνωμένο ἀπὸ τὸ ποίμνιό του εἶναι ὑπὸ συνεχῆ διωγμό. Ὁ 20ὸς αἰ. εἶναι διάστικτος ἀπὸ τὶς πλέον δυσχερεῖς συνθῆκες ζωῆς καὶ πορείας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Ὁ νεοεκλεγεῖς Πατριάρχης Κωνσταντῖνος ὁ ΣΤ΄ (1924) θεωρήθηκε ἀνταλλάξιμος καὶ ἀναγκάστηκε νὰ μεταβεῖ στὴν Ἑλλάδα. Ἀλλεπάλληλες ἦταν οἱ διώξεις καὶ οἱ ἀπελάσεις τῶν Ρωμιῶν τῆς Πόλης (Σεπτεμβριανὰ 1955, ἀπελάσεις τοῦ 1964), ἡ ἔξοδος τῶν κατοίκων τῆς Ἴμβρου καὶ τῆς Τενέδου, οἱ ἐπεμβάσεις καὶ οἱ διαγραφὲς ὀνομάτων ἀπὸ τὶς πατριαρχικὲς ἐκλογὲς καὶ πλεῖστα ἄλλα. Τὶς δύσκολες αὐτὲς συνθῆκες τοῦ 20οῦ αἰ. ἀποτυπώνει ἡ παρουσία τοῦ Πατριάρχη Ἀθηναγόρα στὸν πληγωμένο ναὸ τῶν Ἁγίων Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης Ὑψωμαθείων τὸ 1955. Ὡστόσο, ὅπως ἄλλοτε ὁ Ἰερεμίας Β΄ ὁ Τρανός, ὁ ὁποῖος «ἔκλαυσε πολλὰ» βλέποντας τὴν Παμμακάριστο νὰ ἔχει μεταβληθεῖ σὲ τέμενος, ἔτσι καὶ ὁ Ἀθηναγόρας, παρὰ τὶς ἀντιξοότητες καὶ τὶς ἀπέραντες θλίψεις, ὁραματίστηκε καὶ ἐργάστηκε γιὰ τὸ ἐλπιδοφόρο μέλλον τῆς Ὀρθοδοξίας, γιὰ τὴν ἀνασυγκρότηση τῶν δυνάμεων καὶ τὸ ἄνοιγμά της στὴν Οἰκουμένη.
Καὶ πράγματι, ἐπὶ τῶν Πατριαρχῶν τοῦ Μεσοπολέμου τίθενται τὰ θεμέλια γιὰ τὴν ἀνασύνταξη τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ὥστε νὰ ἀνταποκριθεῖ στὶς νέες ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν. Τὸ 1928 τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἀποδίδει «ἐπιτροπικῶς» τὴ διοίκηση τῶν λεγόμενων Νέων Χωρῶν στὴν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, δημιουργεῖ Αὐτόνομες Ἐκκλησίες στὶς Βαλτικὲς χῶρες, τὸ 1937 ἀποδίδει Αὐτοκέφαλο στὴν Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας καὶ ἐνισχύει σταθερὰ τὴν παιδεία καὶ τὴ Ρωμηοσύνη τῆς Πόλης. Τὸ 1945 προχωρεῖ στὴν ἄρση τοῦ Βουλγαρικοῦ Σχίσματος μετὰ ἀπὸ 70 ἔτη.
6ο ἐπεισόδιο: Οἰκουμενικότητα στὴν πράξη
Χάρις στοὺς ὁραματισμούς, τὴν τόλμη καὶ τὴ γενναιότητα τῶν Πατριαρχῶν Ἀθηναγόρα καὶ Βαρθολομαίου, τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο πρωταγωνιστεῖ πλέον στὸν παγκόσμιο Χριστιανισμὸ στὸν 20ὸ καὶ στὸν 21ο αἰῶνα. Παρὰ τοὺς διωγμούς, τὶς ἀντιξοότητες καὶ τοὺς ἀντιπερισπασμοὺς τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο προβαίνει σὲ μία σειρὰ κινήσεων στὸν διορθόδοξο καὶ διαχριστιανικὸ χῶρο ἐπιδεικνύοντας στὴν πράξη τὴ διαρκῆ μέριμνά του γιὰ τὴν ἑνότητα καὶ τὴ μαρτυρία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας στὸν σύγχρονο κόσμο. Οἱ Πανορθόδοξες Διασκέψεις, οἱ συναντήσεις μὲ τὸν Πάπα στὴ δεκαετία τοῦ 1960, ἡ ἄρση τῶν ἀναθεμάτων τοῦ 1054, ἡ ἀνάπτυξη τῶν διαχριστιανικῶν σχέσεων καὶ τῶν διμερῶν θεολογικῶν διαλόγων καθιστοῦν παγκόσμια ὁρατὸ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως. Ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος, παραλαμβάνοντας τὸ ἔργο τῶν πατριαρχῶν Ἀθηναγόρα καὶ Δημητρίου, ὁδηγεῖ σὲ μιὰ νέα περίοδο ὡριμότητας καὶ λαμπρῆς πορείας τὴ θέση καὶ τὸν ρόλο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου στὴν Ὀρθοδοξία καὶ στὸν σύγχρονο κόσμο. Οἱ Πανορθόδοξες προσυνοδικὲς διασκέψεις καὶ ἡ Σύναξη τῶν Προκαθημένων, ἡ διεξαγωγὴ τῆς Ἁγίας καὶ Μεγάλης Συνόδου στὴν Κρήτη (2016), ἡ πρόοδος τῶν θεολογικῶν διαλόγων, οἱ διαθρησκειακὲς ἀκαδημαϊκὲς συναντήσεις, ἡ ἔμπρακτη μέριμνα γιὰ τὸ φυσικὸ περιβάλλον, τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα, τὶς κοινωνικὲς ἀνισότητες καὶ πολλὲς ἄλλες πρωτοβουλίες δείχνουν τὴν εὐθύνη καὶ τὴ μέριμνα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου νὰ ἀνταποκριθεῖ ἐμπνευσμένα στὶς προκλήσεις τῶν καιρῶν. Ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη ἐκπέμπεται ἕνας σύγχρονος καὶ αὐθεντικὰ ὀρθόδοξος λόγος γιὰ ὅλα τὰ κατεπείγοντα προβλήματα τοῦ ἀνθρώπου τῆς ἐποχῆς μας, ὁ ὁποῖος πλουτίζει τὴ σύγχρονη Ὀρθόδοξη θεολογικὴ σκέψη καὶ ἀνταποκρίνεται πειστικὰ στὶς ἀγωνίες καὶ τὶς ἐλπίδες τῆς σύγχρονης ἀνθρωπότητας. Ἐπὶ τῶν τελευταίων τριῶν Πατριαρχῶν ἔχει συντελεστεῖ μνημειῶδες ἔργο γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη μαρτυρία στὸν σύγχρονο κόσμο. Συγκυρηναῖοι τῶν τριῶν αὐτῶν Πατριαρχῶν ὑπῆρξαν κορυφαῖοι Ἱεράρχες τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου, ὅπως ὁ Χαλκηδόνος Μελίτων (Χατζῆς), ὁ Σάρδεων Μάξιμος (Χρηστόπουλος), ὁ Μύρων καὶ κατόπιν Ἐφέσου Χρυσόστομος (Κωνσταντινίδης) καὶ βεβαίως ὁ Περγάμου Ἰωάννης (Ζηζιούλας), ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ κορυφαῖος Ὀρθόδοξος θεολόγος τῆς ἐποχῆς μας. Ἡ διακονία καὶ ἡ μαρτυρία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου μετὰ τὴν ἅλωση καὶ μέχρι σήμερα ὑπῆρξε πράγματι ἕνα «ἱστορικὸ θαῦμα» μὲ καθαρὰ ἱστορικοὺς ὅρους.
Ἀκολούθως, ἀντιφώνησε ὁ καθηγητὴς τοῦ Τμήματος Θεολογίας τοῦ ΕΚΠΑ κ. Δημήτριος Μόσχος, εὐχαριστῶντας τὸν ὁμιλητὴ γιὰ τὴν ἐνδελεχὴ αὐτὴ παράθεση τῶν φάσεων τῆς ἱστορίας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ ἐπισημαίνοντας τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ρόλου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου μετὰ τὴν ἅλωση, προκειμένου νὰ ἐπιβιώσει ὁ Ὀρθόδοξος κόσμος στὶς δυσχερεῖς συνθῆκες τῆς δουλείας, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀνταποκριθεῖ στὶς προκλήσεις τῶν καιρῶν καὶ ἰδίως στὶς σαρωτικὲς ἀνακατατάξεις στὸν Εὐρωπαϊκὸ χῶρο ἀπὸ τὸν Διαφωτισμὸ καὶ ἐντεῦθεν, καθὼς καὶ στὶς νέες προκλήσεις τοῦ 19ου καὶ κυρίως τοῦ 20οῦ αἰ. Καταλήγοντας στὴν ἀντιφώνησή του, σημείωσε τὰ ἑξῆς: «Ἡ συνέχεια, βεβαίως, εἶναι γνωστή. Εἰς πεῖσμα ὅσων θεωροῦν προδοσία τῆς πίστεως αὐτὴ τὴν γραμμή, τὸ Πατριαρχεῖο ἔφθασε σήμερα μετὰ ἀπὸ 100 χρόνια μὲ αὐτὸ τὸ συνεπὲς ἄνοιγμα στὴ σύγχρονη κοινωνία νὰ δίνει ὄχι ἁπλᾶ μαρτυρία στὸν σύγχρονο κόσμο ἀλλὰ νὰ τὸν διακονεῖ οὐσιαστικὰ ἀνοίγοντας νέους δρόμους, ἂν δεχθοῦμε ὅτι μὲ αὐτὴ τὴν συνεπῆ πολιτικὴ ἦταν ὁ βασικὸς παράγοντας ἐκδίπλωσης τῆς δυναμικῆς τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας καὶ ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς στὸν νέο λεγόμενο κόσμο, στὴν Ἀμερικανικὴ Ἤπειρο, ἀλλὰ καὶ στὸν παγκόσμιο Νότο ἐσχάτως».
Τὴν ἐκδήλωση ἔκλεισε ὁ Ἀρχιμανδρίτης π. Ἰσίδωρος Κάτσος, Ἐπ. Καθηγητὴς τοῦ Τμήματος Θεολογίας τοῦ ΕΚΠΑ, κάνοντας λόγο γιὰ τὴ σημασία καὶ τὴ συνέχεια τῆς σειρᾶς αὐτῆς τῶν διαλέξεων γιὰ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἀπὸ τὸν ἐρχόμενο Ὀκτώβριο καὶ εὐχαριστῶντας την Ἀν. Διευθύντρια τοῦ Βυζαντινοῦ καὶ Χριστιανικοῦ Μουσείου κ. Καλλιόπη-Φαίδρα Καλαφάτη γιὰ τὴ φιλοξενία τῆς 1ης αὐτῆς διάλεξης τοῦ Γραφείου Ἐκπροσωπήσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐν Ἀθήναις.
